{"id":40,"date":"2011-06-18T19:40:03","date_gmt":"2011-06-18T19:40:03","guid":{"rendered":"http:\/\/web.jedwabno.pl\/?page_id=40"},"modified":"2022-12-16T22:27:06","modified_gmt":"2022-12-16T21:27:06","slug":"historia","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/historia","title":{"rendered":"Historia"},"content":{"rendered":"

Historia Gminy Jedwabno<\/strong><\/p>\n

Okr\u0119g Jedwabna przez stulecia by\u0142 zwi\u0105zany z Nidzic\u0105 i dopiero 1 stycznia 1955 roku prawie w ca\u0142o\u015bci zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do powiatu szczycie\u0144skiego. W sk\u0142ad gminy Jedwabno wchodzi obecnie 17 so\u0142ectw (24 wsie i osiedla) oraz 3 so\u0142ectwa nie istniej\u0105ce. S\u0105 to so\u0142ectwa: Brajniki, Burd\u0105g, Czarny Piec, D\u0142u\u017cek, Jedwabno, Kot, Lipniki, Ma\u0142szewo, Narty, Nowe Borowe, Nowy Dw\u00f3r, Pidu\u0144, Rekownica, Szu\u0107, Waplewo, Witowo, Wit\u00f3wko oraz nie istniej\u0105ce Ma\u0142ga, Piec i D\u0119bowiec. Powierzchnia gminy wynosi31151 ha. A\u017c 66,6 % obszaru gminy stanowi\u0105 lasy, 18,8 % u\u017cytki rolne, 6,1 % wody, 3,4 % drogi i tereny zabudowane, 5,1 % nieu\u017cytki. Na terenie gminy znajduj\u0105 si\u0119 43 jeziora, z czego 21 posiada powierzchni\u0119 powy\u017cej10 ha. Pod wzgl\u0119dem obszaru gmina Jedwabno jest jedn\u0105 z najwi\u0119kszych gmin w powiecie, natomiast pod wzgl\u0119dem liczby ludno\u015bci zajmuje ostatnie miejsce. Na 1 km2 \u00a0przypada zaledwie 12 os\u00f3b. Do dnia wprowadzenia nowego podzia\u0142u administracyjnego gmina Jedwabno zajmowa\u0142a w\u015br\u00f3d wszystkich 58 gmin i miast \u00f3wczesnego wojew\u00f3dztwa olszty\u0144skiego 5 miejsce od ko\u0144ca\u00a0 w liczbie ludno\u015bci i ostatnie w ilo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w przypadaj\u0105cych na 1 km2. Pod wzgl\u0119dem powierzchni klasyfikowana by\u0142a natomiast na miejscu 13. Wed\u0142ug danych z 31 grudnia 1998 roku, uwzgl\u0119dniaj\u0105c nowy podzia\u0142 administracyjny kraju, gmina Jedwabno liczy\u0142a 3791 mieszka\u0144c\u00f3w, co dawa\u0142o jej w\u015br\u00f3d 116 miast i gmin wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego miejsce 103. Podsumowuj\u0105c te uwagi nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce Jedwabno i okolice nale\u017c\u0105 do najs\u0142abiej zaludnionych teren\u00f3w Warmii i Mazur.<\/p>\n

Przed przybyciem Krzy\u017cak\u00f3w obszar gminy Jedwabno zamieszkiwa\u0142o jedno z plemion pruskich Galindowie. Po raz pierwszy Galindowie zostali wymienieni przez aleksandryjskiego geografa Ptolemeusza Klaudiusza w jego dziele Geografia<\/em>, kt\u00f3re powsta\u0142o oko\u0142o 150 roku naszej ery. Umie\u015bci\u0142 on nad rzek\u0105 Vistul\u0105 (Wis\u0142a), wpadaj\u0105c\u0105 do Zatoki Wenedyjskiej, lud Wened\u00f3w. O s\u0105siadach Wened\u00f3w napisa\u0142 nast\u0119puj\u0105co: ?Z mniejszych za\u015b lud\u00f3w siedz\u0105 w Sarmacji Gytonowie ko\u0142o rzeki Vistula, poni\u017cej Wened\u00f3w […] Bardziej ku wschodowi od wymienionych [Gyton\u00f3w} siedz\u0105 Galindowie [Galindai], Sudinowie [Sudinoi] i Stawanowie [Stavanoi] a\u017c do Alan\u00f3w?. Oko\u0142o 550 roku wspomina o Galindach kronikarz gocki Jordanes. \u0179r\u00f3d\u0142a ruskie podaj\u0105 informacj\u0119 o wojnie wielkiego ksi\u0119cia Izas\u0142awa przeciwko Galindom w 1057 roku. Te wzmianki \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce Galindowie byli do\u015b\u0107 pot\u0119\u017cnym plemieniem pruskim, jednak\u017ce przed przybyciem Krzy\u017cak\u00f3w ziemia galindzka by\u0142a opustosza\u0142a. Kronikarz krzy\u017cacki Piotr z Dusburga w 1326 roku napisa\u0142 o Galindii: ??ziemia ta a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy pozostaje wyludniona?. Jako przyczyn\u0119 wyludnienia Galindii Piotr z Dusburga, a za nim r\u00f3wnie\u017c Marcin Murinius, poda\u0142 do\u015b\u0107 interesuj\u0105ce, cho\u0107 chyba niezbyt zgodne z rzeczywisto\u015bci\u0105, okoliczno\u015bci. Ot\u00f3\u017c w Galindii nast\u0105pi\u0142 ogromny wzrost liczby urodzin. Galindowie zacz\u0119li si\u0119 obawia\u0107 czy ziemia wy\u017cywi wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w. Wolni m\u0119\u017cczy\u017ani maj\u0105cy prawo udzia\u0142u w wiecu, zadecydowali o pozbawianiu \u017cycia wszystkich nowo narodzonych dziewczynek. Ch\u0142opc\u00f3w nie zabijano, poniewa\u017c wyrastali z nich wojownicy, stanowi\u0105cy o sile plemienia. Matki, kt\u00f3re nie podporz\u0105dkowa\u0142y si\u0119 decyzji wiecu i ukrywa\u0142y c\u00f3rki, karano obci\u0119ciem piersi. Chc\u0105c si\u0119 zem\u015bci\u0107, kobiety uda\u0142y si\u0119 do pewnej niewiasty, kt\u00f3ra uznawana by\u0142a przez Galind\u00f3w za wyroczni\u0119. Prorokini po wys\u0142uchaniu skarg i pr\u00f3\u015bb o pomoc w zem\u015bcie, wymy\u015bli\u0142a podst\u0119p. Zwo\u0142a\u0142a do siebie przedniejszych Galind\u00f3w i, jak podaje Piotr z Dusburga, zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do nich z nast\u0119puj\u0105cymi s\u0142owami: ?Nasi bogowie chc\u0105, aby wszyscy bez or\u0119\u017ca i broni i jakichkolwiek \u015brodk\u00f3w obrony wyruszyli na wojn\u0119 przeciwko chrze\u015bcijanom?. Zgodnie z poleceniem wyroczni Galindowie wyruszyli nieuzbrojeni na wypraw\u0119 po \u0142upy na ziemie polskie. Pocz\u0105tkowo wyrz\u0105dzili tam ogromne szkody i uprowadzili niezliczon\u0105 liczb\u0119 ludzi i zwierz\u0105t. Niekt\u00f3rzy uprowadzeni zdo\u0142ali jednak zbiec i donie\u015b\u0107 swoim o braku broni u Galind\u00f3w. Wskutek tego wyruszy\u0142 za nimi silny po\u015bcig, kt\u00f3ry dogoni\u0142 ich i zada\u0142 im straszliw\u0105 kl\u0119sk\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Mieszka\u0144cy Szuci jako Galindowie, kt\u00f3rzy kiedy\u015b zamieszkiwali te ziemie. Zdj\u0119cie wykonano w 2008 roku, gdy So\u0142ectwo Szu\u0107 wsp\u00f3lnie z Gminnym O\u015brodkiem Kultury w Jedwabnie przygotowa\u0142o w ramach ?Dni Szuci? przedstawienie pod tytu\u0142em ?Tajemnicza noc z Galindami?.<\/em><\/p>\n

Nied\u0142ugo potem na bezbronne ziemie Galind\u00f3w spad\u0142 najazd Ja\u0107wi\u0119g\u00f3w, kt\u00f3rzy spustoszyli ca\u0142\u0105 krain\u0119, a pozosta\u0142ych przy \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w wzi\u0119li w niewol\u0119. Wydarzenia te mia\u0142y si\u0119 rozgrywa\u0107 na co najmniej 100 lat przed tym, jak Piotr z Dusburga spisywa\u0142 sw\u0105 kronik\u0119, czyli przed 1225 rokiem. Sprawc\u0105 wygini\u0119cia Galind\u00f3w nie byli na pewno Krzy\u017cacy. Taki sam pogl\u0105d przyjmuje Japo\u0144czyk Kinya Abe, autor najlepszej pracy na temat krzy\u017cackiego komturstwa ostr\u00f3dzkiego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y w tamtych czasach okolice Jedwabna, nosz\u0105cej tytu\u0142 ?Die Komturei Osterode des Deutschen Ordens in Preussen 1341-<\/em>1525<\/em>?. Liczba nowych wsi i maj\u0105tk\u00f3w za\u0142o\u017conych przez Zakon\u00a0 w czasie akcji osadniczej na ziemiach dawnej Galindii oraz liczba lat wolnych od czynszu \u015bwiadczy\u00a0 – zdaniem Abe – o tym, \u017ce tereny te by\u0142y prawie nie zamieszkane i trzeba by\u0142o sporo pracy i czasu aby kraina ta zn\u00f3w si\u0119 o\u017cywi\u0142a. Autor ten nie odnosi si\u0119 do okoliczno\u015bci wygini\u0119cia Galind\u00f3w podanych przez Piotra z Dusburga. Podsumowuj\u0105c, Abe przyjmuje, i\u017c Galindowie zostali zniszczeni przed przybyciem Zakonu w bli\u017cej nieznanych okoliczno\u015bciach. Szerzej problemem wygini\u0119cia Galind\u00f3w zajmuje si\u0119 Grzegorz Bia\u0142u\u0144ski w pracy ?Studia z dziej\u00f3w plemion pruskich i ja\u0107wieskich<\/em>?, kt\u00f3ry dowodzi, i\u017c by\u0142o ono spowodowane kryzysem gospodarczo ? osadniczym, trwaj\u0105cym ju\u017c od VIII wieku i p\u00f3\u017aniejszym najazdami na Galind\u00f3w dokonywanymi przez Boles\u0142awa Krzywoustego, Boles\u0142awa K\u0119dzierzawego, Kazimierza Sprawiedliwego oraz przez Ja\u0107wi\u0119g\u00f3w i inne plemiona. Oczywi\u015bcie Galindia tu\u017c przed przybyciem Krzy\u017cak\u00f3w nie by\u0142a ca\u0142kowicie wyludniona. \u015awiadczy o tym cho\u0107by obecno\u015b\u0107 Prus\u00f3w w procesie osadniczym, jak te\u017c miejsca, w kt\u00f3rych znajdowa\u0142y si\u0119 grodziska pruskie. W okolicach Jedwabna Prusowie zamieszkiwali na pewno w Ma\u0142dze, Jedwabnie, Brajnikach, Burd\u0105gu, Waplewie i Szuci. Wiadomo te\u017c o dw\u00f3ch grodziskach Prus\u00f3w po\u0142o\u017conych na terenie obecnej gminy Jedwabno. Pierwsze z nich znajdowa\u0142o si\u0119 na terenie Jedwabna, w miejscu gdzie obecnie jest dawna plebania ewangelicka. Drugie grodzisko po\u0142o\u017cone by\u0142o na tak zwanej Zamkowej G\u00f3rze, przy le\u015bnej drodze z Ma\u0142szewa do D\u0142u\u017cka. Wspomnie\u0107 jeszcze nale\u017cy, i\u017c tu\u017c za obecnymi granicami gminy Jedwabno le\u017ca\u0142o kolejne grodzisko pruskie. Znajdowa\u0142o si\u0119 ono w Zimnej Wodzie. By\u0142o to prawdopodobnie ostatnie grodzisko galindzkie w tym kierunku. Dalej zamieszkiwa\u0142o ju\u017c plemi\u0119 Sasin\u00f3w. Obecna gmina Jedwabno po\u0142o\u017cona jest bowiem na zachodnich kra\u0144cach dawnej Galindii.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

W trakcie ?Dni Szuci? w 2009 roku mieszka\u0144cy Szuci wcielili si\u0119 w role kolejnych w\u0142adc\u00f3w tych ziem, <\/span>czyli Krzy\u017cak\u00f3w.<\/span><\/em><\/p>\n

\"\"<\/a>Kolonizacja obszaru gminy Jedwabno przez Krzy\u017cak\u00f3w zacz\u0119\u0142a si\u0119 od oko\u0142o 1380 roku. W ramach akcji osadniczej w 1383 roku lokowano Brajniki, Burd\u0105g i Ma\u0142szewo a w 1388 roku Waplewo. Ma\u0142ga i Jedwabno istnia\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej. Pierwszym aktem urz\u0119dowym dotycz\u0105cym Ma\u0142gi by\u0142 przywilej wystawiony w dniu 25 czerwca 1403 roku w Nidzicy przez komtura ostr\u00f3dzkiego Hansa von Sch\u00f6nfeld, zezwalaj\u0105cy na prowadzenie przez mistrza hutniczego Eckarta ku\u017anicy \u017celaznej. Do swojego upadku, kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 oko\u0142o roku 1800, ku\u017anica w Ma\u0142dze mia\u0142a du\u017cy wp\u0142yw na rozw\u00f3j wsi. O znaczeniu Ma\u0142gi w czasach panowania Zakonu \u015bwiadczy fakt, i\u017c wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen podczas objazdu kraju w 1450 roku przyby\u0142 tak\u017ce do tej miejscowo\u015bci. By\u0142o to dok\u0142adnie 16 sierpnia 1450 roku. W dokumencie sprawozdawczym z objazdu napisano: ?Ziemianie, polscy i pruscy, zasiedziali w puszczy wok\u00f3\u0142 Ma\u0142gi, ho\u0142dowali na Ma\u0142dze w niedziel\u0119 po Wniebowzi\u0119ciu Marii Panny?.<\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ma\u0142dze wybudowany w latach 1900 ? 1901.<\/span><\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ma\u0142dze wraz z plebani\u0105.<\/em><\/p>\n

W Jedwabnie oko\u0142o 1380 roku Krzy\u017cacy zbudowali zameczek my\u015bliwsko ? obronny. Powsta\u0142 on na miejscu wspomnianego dawnego gr\u00f3dka galindzkiego. W 1827 roku zameczek rozebrano, a na jego fundamentach zbudowano plebani\u0119 ewangelick\u0105, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a do dzi\u015b. Najwcze\u015bniejsz\u0105 wzmiank\u0119 o Jedwabnie zawiera dokument z 1383 roku, dotycz\u0105cy budowy zamku w Nidzicy, kt\u00f3ry m\u00f3wi, i\u017c do jego zbudowania wykorzystano wapno pochodz\u0105ce z Geduwene, czyli z Jedwabna.<\/p>\n

\"\"<\/a>Spalona w czasie I wojny \u015bwiatowej gospoda Possa w Jedwabnie. W tym miejscu znajduje si\u0119 dzisiaj\u00a0<\/em><\/p>\n

Gminny O\u015brodek Kultury.<\/em><\/p>\n

Ma\u0142szewo zosta\u0142o za\u0142o\u017cone 19 stycznia 1383 roku. Wtedy to komtur ostr\u00f3dzki Kuno von Liebenstein nada\u0142 braciom Jakobowi i Jonasowi 50 \u0142an\u00f3w przy Jeziorze Ma\u0142szewskim ?na za\u0142o\u017cenie wsi?. Mieszka\u0144cy jednocze\u015bnie otrzymali zwolnienie od podatku na okres 7 lat a tak\u017ce prawo wolnego po\u0142owu ryb za pomoc\u0105 ma\u0142ego sprz\u0119tu w jeziorze Ma\u0142szewskim. W pobli\u017cu Ma\u0142szewa, przy le\u015bnej drodze z Ma\u0142szewa do D\u0142u\u017cka, po\u0142o\u017cona jest wspomniana ju\u017c Zamkowa G\u00f3ra (niem. Schlossberg). Jej polskie nazwy to Du\u017ca G\u00f3ra i Zakl\u0119ta G\u00f3ra. Znajdowa\u0142o si\u0119 na niej grodzisko pruskie. Na temat Zamkowej G\u00f3ry kr\u0105\u017cy\u0142y w\u015br\u00f3d Mazur\u00f3w r\u00f3\u017cne historie. Wedle jednej z legend znajduj\u0105cy si\u0119 na G\u00f3rze zamek mia\u0142 si\u0119 zapa\u015b\u0107 podczas obl\u0119\u017cenia przez wroga, wraz z pi\u0119kn\u0105 c\u00f3rk\u0105 pana zamku. Od tego czasu w \u015bci\u015ble okre\u015blone noce c\u00f3rka mia\u0142a wychodzi\u0107 na powierzchni\u0119 i czeka\u0107 na swojego wybawiciela, kt\u00f3ry mia\u0142 otrzyma\u0107 jej r\u0119k\u0119, wyniesiony z powrotem na g\u00f3r\u0119 zamek i jego skarby. A\u017c w ko\u0144cu taki wybawiciel si\u0119 zjawi\u0142. Musia\u0142 znie\u015b\u0107 dziewczyn\u0119 z g\u00f3ry na d\u00f3\u0142 bez spogl\u0105dania w d\u00f3\u0142, przed czym go przestrzeg\u0142a. Nic prostszego. Ju\u017c prawie by\u0142 na dole, gdy napotka\u0142 mrowisko. Nie pomny ostrze\u017ce\u0144 spojrza\u0142 przed siebie i zobaczy\u0142 okropne robactwo i straszliwe ma\u0142e zwierz\u0119ta. Porzuci\u0142 niewiast\u0119 i uciek\u0142. Smutna dziewczyna wr\u00f3ci\u0142a z powrotem na szczyt. To typowa, podobna do innych,\u00a0 mazurska legenda.<\/p>\n

Przywilej dla Burd\u0105ga zosta\u0142 wydany 17 lutego 1383 roku przez wielkiego mistrza Konrada Z\u00f6llnera von Rotensteina. Nadawa\u0142 on ?wiernym Nikolausowi i Johannesowi z Bartek? 10 \u0142an\u00f3w na prawie che\u0142mi\u0144skim przy jeziorze Burgelin (Jezioro Burd\u0105dzkie) wraz z prawem wolnego po\u0142owu ryb w tym jeziorze.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Obchody 550 ? lecia Burd\u0105ga w 1933 roku. <\/em><\/p>\n

Brajniki zosta\u0142y za\u0142o\u017cone 20 lutego 1383 roku. Wielki mistrz Konrad Z\u00f6llner von Rotenstein nada\u0142 wtedy ?swojemu wiernemu Bidikinowi, jego spadkobiercom i potomkom? 10 \u0142an\u00f3w w ? Patr\u0105ku nad jeziorem Wielkim Witowskim? (jezioro Brajnickie). Przywilej zosta\u0142 wydany wraz z prawem po\u0142owu ryb za pomoc\u0105 ma\u0142ego sprz\u0119tu w jeziorze Burgelin (jezioro Burd\u0105dzkie). Bidikin i jego nast\u0119pcy zostali zobowi\u0105zani ?do wystawienia jednej s\u0142u\u017cby lekkozbrojnej?. W 1388 roku za\u0142o\u017cono Waplewo. Jako jedyna wie\u015b z gminy Jedwabno, nie le\u017ca\u0142o ono w komturstwie ostr\u00f3dzkim, lecz w elbl\u0105skim. Potwierdza to dokument wielkiego mistrza Paw\u0142a von Russdorfa z 15 stycznia 1429 roku, w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 wzmianka, i\u017c Waplewo znajduje si\u0119 ?na obszarze nale\u017c\u0105cym do Elbl\u0105ga [do komturstwa elbl\u0105skiego ? przyp. S. A.] i w komornictwie szczycie\u0144skim?. W marcu 1410 roku za\u0142o\u017cono Gytaw, czyli Witowo.<\/p>\n

Kolejny etap osadnictwa na szerok\u0105 skal\u0119 zacz\u0105\u0142 si\u0119 na tym obszarze za panowania ksi\u0119cia Albrechta Fryderyka. Jednego dnia, 4 kwietnia 1571 roku, wyda\u0142 on przywileje za\u0142o\u017cycielskie dla Szuci, Nart i Nowego Dworu oraz kilku innych wsi w starostwie nidzickim. W 1572 roku Albrecht Fryderyk za\u0142o\u017cy\u0142 Warcha\u0142y. P\u00f3\u017aniej powsta\u0142y Dzierzki (1612) i D\u0119bowiec (1617). Pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce pierwsze maj\u0105tki: Omulew i Lipniki.<\/p>\n

Wit\u00f3wko zosta\u0142o za\u0142o\u017cone jako wie\u015b szkatu\u0142owa 12 czerwca 1701 roku. Powsta\u0142o nad jeziorem o tej samej nazwie, kt\u00f3re w 1885 roku zosta\u0142o spuszczone do jeziora Sasek Ma\u0142y. Mieszka\u0144cy zostali zwolnieni od czynszu na okres 5 lat. Poza tym w przywileju za\u0142o\u017cycielskim znalaz\u0142 si\u0119 ten ciekawy zapis: ?mieszka\u0144cy wsi maj\u0105 si\u0119 powstrzyma\u0107 od strza\u0142\u00f3w do dziczyzny i nie powinni utrzymywa\u0107 kontakt\u00f3w z k\u0142usownikami?. Rekownica powsta\u0142a nad rzeczk\u0105 o tej samej nazwie. Dokument za\u0142o\u017cycielski wystawi\u0142 5 pa\u017adziernika 1710 roku\u00a0\u00a0 nadle\u015bniczy Rudolf Wilhelm von L\u00fcderitz. Dok\u0142adna data za\u0142o\u017cenia D\u0142u\u017cka nie jest znana. Jak podaje dokument z 8 listopada 1742 roku D\u0142u\u017cek to ? nadana osiedlonym gospodarzom\u00a0 ziemia szkatu\u0142owa?. W 1743 roku napisano: ?Po wielokrotnym karczunku osiedli\u0142o si\u0119 9 gospodarzy?. Przywilej za\u0142o\u017cycielski dla Czarnego Pieca zagin\u0105\u0142. W spisie urz\u0119dowym z 1756 roku znajduje si\u0119 nast\u0119puj\u0105cy zapis: ?Czarna Smolarnia (Schwarzer Teerofen), (…) osiedle smolarzy (Teerofen-Siedlung), 5 smolarzy, 7 zagrodnik\u00f3w, 5 robotnik\u00f3w dni\u00f3wkowych?. Pidu\u0144 zosta\u0142 za\u0142o\u017cony 2 lipca 1755 roku jako wie\u015b szkatu\u0142owa. W miejscowo\u015bci tej istnia\u0142a smolarnia. Nowe Borowe powsta\u0142o w 1802 roku jako osiedle za\u0142o\u017cone na nowiznach Las\u00f3w Napiwodzkich. Za\u0142o\u017cycielami wsi by\u0142o 12 ch\u0142op\u00f3w ma\u0142orolnych z Szuci, z kt\u00f3rych ka\u017cdy otrzyma\u0142 po 1,5 \u0142ana magdeburskiego ziemi.<\/p>\n

Ogromne znaczenie w osadnictwie mia\u0142y tutejsze jeziora i rzeki. Pozwala\u0142y one na rozw\u00f3j rybo\u0142\u00f3wstwa i m\u0142yn\u00f3w. Dokument z lat 1674\/1675 zawiera przegl\u0105d miejscowych jezior i rzek oraz podaje tak\u017ce ilo\u015b\u0107 zaci\u0105g\u00f3w (po\u0142ow\u00f3w) dokonywanych w poszczeg\u00f3lnych jeziorach w trakcie roku (GStAPK Berlin ? Dahlem, Ostpr. Fol., sygn. 7481, k. 25 ? 28). Wymieniono w nim nast\u0119puj\u0105ce jeziora z terenu gminy Jedwabno: Malsower (Ma\u0142szewskie) ? 30 zaci\u0105g\u00f3w, Braynicken (Brajnickie) ? 24, Schwentein (\u015awi\u0119tajno) ? 28, Burdunger (Burd\u0105dzkie) ? 6, Priuma (Priamy) ? 6, Dlusetz Du\u017cy (D\u0142u\u017cek) ? 29, Dlusetz Ma\u0142y (?) ? 6, Ittowsken (Wit\u00f3wko, obecnie nie istnieje) ? 9, Galwist (Galwica, obecnie bagno stanowi\u0105ce rezerwat przyrody, po jeziorze pozosta\u0142o jedynie niewielkie oczko wodne) ? 9, Lasznitz (\u0141a\u017anica) ? 5, Plotzitzno (P\u0142ociczno) ? 6, Kotziolek (Kocio\u0142ek) ? 1, Gluska ko\u0142o Nart ? 2, Karausken (Jezioro Karasiowe ko\u0142o Ma\u0142gi, obecnie nie istnieje) ? 4, Wielki \u0141abu\u0144 ? 4, Ma\u0142y \u0141abu\u0144 ? 1, Kopetz (Kope\u0107) ? 2, Glembosek (G\u0142\u0119boczek) ? 3, K\u00f6nigk (Konik) ? 9, Rekowen (Rekowe) ? 9, Schrodien (\u015arednie) ? 9, Skonietzky (Skonieczne) ? 3, Jedwabienken (Jedwabienko) ? 2. Omulszken (Omulew) ? 58, Malgischer Teich oder See (Ma\u0142dzki Staw lub Jezioro) ? 18. To ostatnie jezioro dzieli\u0142o si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci: G\u00f3rn\u0105 (na wsch\u00f3d od D\u0119bowca), \u015arodkow\u0105 (na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Ma\u0142gi) i Doln\u0105 (na po\u0142udnie od Ma\u0142gi). -ne rzeki.Co ciekawe rozr\u00f3\u017cniano w\u00f3wczas odcinki rzeki Omulew, i to tak jakby by\u0142y to oddzielne rzeki. Odcinek od Jeziora Omulew nazywa\u0142 si\u0119 ?Omulsken? i ko\u0144czy\u0142 si\u0119 wpadaj\u0105c do Jeziora Ma\u0142dzki Staw. Dopiero odcinek rzeki za tym ostatnim jeziorem nazywa\u0142 si\u0119 ju\u017c ?Omuleff?. Rzeka ?Czarn?, czyli Czarna, wpadaj\u0105ca dzi\u015b do Omulwi niedaleko Nowego Borowego, zosta\u0142a w dokumencie wskazana jako wp\u0142ywaj\u0105ca do jeziora Ma\u0142dzki Staw. O Omulwi nawet si\u0119 tutaj nie wspomina.<\/p>\n

W zdumienie mo\u017ce wprawia\u0107 informacja, i\u017c Jedwabno w pocz\u0105tkach swego istnienia by\u0142o wsi\u0105 tak\u017ce o charakterze rybackim czy te\u017c, i\u017c w Szuci by\u0142 jeden z dw\u00f3ch najstarszych m\u0142yn\u00f3w wodnych na terenie gminy, o kt\u00f3rym wspomina si\u0119 ju\u017c w 1586 roku, drugi m\u0142yn znajdowa\u0142 si\u0119 w Ma\u0142szewie i zosta\u0142 wymieniony w dokumencie z 1601 roku. M\u0142yny w Szuci i Ma\u0142szewie istnia\u0142y ju\u017c zapewne wcze\u015bniej ani\u017celi m\u00f3wi\u0105 o tym oficjalne dokumenty. \u00a0Wyja\u015bnienie obu tych zagadek jest jedno a kluczem jest wspomniany dokument z lat 1674\/1675. Wymienia on po\u015br\u00f3d jezior Jezioro Jedwabienko z 2 zaci\u0105gami. Jezioro to obecnie nie istnieje. Przez jego dawny \u015brodek biegnie dzisiaj droga Jedwabno ? Nidzica, kt\u00f3ra jest w zasadzie grobl\u0105 prowadz\u0105c\u0105 przez torfowe \u0142\u0105ki, nazywane kiedy\u015b przez Mazur\u00f3w \u0141\u0105kami Jedwabienko. Rzut oka na powierzchni\u0119 \u0142\u0105k, a wi\u0119c tak\u017ce dawnego jeziora, daje odpowied\u017a dlaczego mieszka\u0144cy Jedwabna zajmowali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c rybo\u0142\u00f3wstwem. W 1713 roku Jedwabienko mia\u0142o 6 zaci\u0105g\u00f3w z: szczupakami, leszczami, jazgarzami, linami i karasiami. Wspomniany ju\u017c dokument z lat 1674\/1675 wymienia r\u00f3wnie\u017c, w cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej staw\u00f3w, obok stawu zamkowego w Nidzicy tak\u017ce ?Schutsche Teich? ? ?Szucki Staw? o powierzchni 6 \u0142an\u00f3w i 2 m\u00f3rg (ponad100 ha), w kt\u00f3rym \u0142owiono przede wszystkim leszcze i p\u0142otki, kt\u00f3re urz\u0119dnicy ksi\u0119cia pruskiego uwa\u017cali za najlepsze w okolicy. M\u0142yn wodny w Szuci mia\u0142 wi\u0119c do\u015b\u0107 wody by dzia\u0142a\u0107. Jego niegdysiejsze po\u0142o\u017cenie odkryto przez zwyk\u0142y przypadek. Podczas prac melioracyjnych przy rozbudowie koryta Szuckiej Strugi, oko\u0142o 1900 roku, odnaleziono niedaleko dzisiejszego mostu w Szuci pozosta\u0142o\u015bci po m\u0142ynie, w tym kamienie m\u0142y\u0144skie. Szucki Staw z czasem zar\u00f3s\u0142 i r\u00f3wnie\u017c zamieni\u0142 si\u0119 w \u0142\u0105ki, zwane przez Mazur\u00f3w Wielkimi \u0141\u0105kami. Jeszcze wcze\u015bniej Jedwabienko i Szucki Staw stanowi\u0142y jedno jezioro. Wzd\u0142u\u017c drogi odbiegaj\u0105cej tu\u017c za Jedwabnem od drogi do Nidzicy i prowadz\u0105cej do kolonii nale\u017c\u0105cej do wsi Szu\u0107 pojawi\u0142a si\u0119 na powierzchni jeziora p\u0142ycizna, kt\u00f3ra podzieli\u0142a jezioro na dwie cz\u0119\u015bci. Droga do kolonii nazywana by\u0142a przez Mazur\u00f3w ?na grundsche? ? ?na gruncie?. W j\u0119zyku niemieckim nazywano j\u0105 ?Auf dem Grund? ? ?Na gruncie? lub ?Grunder Weg? ? ?Gruntowa Droga?. Nazwy te wzi\u0119\u0142y si\u0119 st\u0105d, \u017ce w czasach gdy p\u0142ycizna znajdowa\u0142a si\u0119 jeszcze pod wod\u0105, a tak\u017ce gdy podzieli\u0142a ju\u017c jezioro, mo\u017cna by\u0142o ni\u0105 przej\u015b\u0107 na jeziorn\u0105 wysp\u0119 (obecnie pag\u00f3rek w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k). I w\u0142a\u015bnie nad tym dawnym, wielkim jeziorem, na pag\u00f3rku przy pocz\u0105tku ?Gruntowej Drogi?, by\u0142o zlokalizowane najstarsze cmentarzysko na terenie gminy, datowane na oko\u0142o 1000 rok przed Chrystusem. Gdy budowano drog\u0119 do Nidzicy, pag\u00f3rek przeci\u0119to na p\u00f3\u0142 i odkryto cmentarzysko. Jego badania przeprowadzi\u0142 w 1884 roku dr Georg Bujack. Zniszczone groby mia\u0142y oko\u0142o2 metr\u00f3w\u015brednicy i prawdopodobnie zawiera\u0142y wiele urn. Znaleziono mi\u0119dzy innymi tr\u00f3jboczne groty do strza\u0142, naczynia gliniane oraz narz\u0119dzia wykonane z br\u0105zu.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nazw tutejszych wsi jest pochodzenia staropruskiego. Wywodz\u0105 si\u0119 one g\u0142\u00f3wnie od w\u00f3d. Nazwa Ma\u0142ga wywodzi si\u0119 od staropruskiej nazwy Omulwi ? Malien. Nazwy Ma\u0142szewa, Burd\u0105ga i Szuci maj\u0105 swe \u017ar\u00f3d\u0142o w jeziorach nad kt\u00f3rymi powsta\u0142y. Pruskie nazwy tych jezior znamy z p\u00f3\u017aniejszych dokument\u00f3w. Jezioro Ma\u0142szewskie okre\u015blano jako Malsobe, Jezioro Burd\u0105dzkie to Burgelin. Nazwa Szuci, jak i po\u0142o\u017conego obok niej\u00a0 ?Szuckiego Stawu?, ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w staropruskim s\u0142owie ?suckis? ? ?ryba? (?suckans? ? ?ryby?). Nazwa Brajnik pochodzi od mo\u017cnego Prusa imieniem Brajnik, kt\u00f3ry mia\u0142 zamieszkiwa\u0107 ma\u0142y p\u00f3\u0142wysep o nazwie Brajnos, otoczony przez jezioro Brajnickie. Jedwabno wyst\u0119puje przez okres ponad trzystu lat (od roku 1383 do 1721) pod r\u00f3\u017cnymi nazwami: 1383 ? Geduwene, 1397 ? Gedewewe, 1411 ? Gedenabin, 1435 ? Gedefesen, Gedesessen, 1450 ? Jetzwabo, 1513 ? Bedweben, 1525 ? Jedweffen, 1535 ? Jedwabin, 1539 ? Bedwebene, 1564 ? Jedwemen, 1579 ? Jedwapna, 1595 ? Jedwanbo, 1600 ? Jedtabene, 1686 ? Jedwabben, 1721 ? Jedweben. Dopiero od oko\u0142o 1750 roku w u\u017cyciu by\u0142a ju\u017c sta\u0142a nazwa Jedwabno. Niestety nie mo\u017cna dok\u0142adnie ustali\u0107 od czego si\u0119 wzi\u0119\u0142a nazwa tej wsi. Gedwe? czy te\u017c Jedwe? to prawdopodobnie jaka\u015b nazwa osobowa lub miejscowa i najpewniej jest pochodzenia staropruskiego. Pochodzenia drugiego cz\u0142onu nazwy, w postaciach ?bin, ?bene, ?ben, ?bno,\u00a0 nale\u017cy upatrywa\u0107 w dpochodzenia staropruskiegoe tak\u017ce w ca\u0142ej gminie.niemieckich rzeczownikach: ?die Bienen? ? ?pszczo\u0142y?, ?die Bienern? ? ?pszczelarze?, ?bartnicy?. Inna wersja o pochodzeniu nazwy Jedwabno g\u0142osi, i\u017c wzi\u0119\u0142a si\u0119 ona od mazurskiego stwierdzenia ?Tu je wapno? czyli ?Tu jest wapno? i mia\u0142a nawi\u0105zywa\u0107 do zalegaj\u0105cych w okolicy pok\u0142ad\u00f3w wapna. Doda\u0107 nale\u017cy, i\u017c pod powierzchni\u0105 Wielkich \u0141\u0105k pomi\u0119dzy Jedwabnem a Szuci\u0105 znajduj\u0105 si\u0119 wielkie zasoby wapna, oceniane na najwi\u0119ksze w wojew\u00f3dztwie warmi\u0144sko ? mazurskim. Jedwabno by\u0142o tak\u017ce jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych wsi bartniczych na tych terenach. W 1397 roku mieszka\u0142o tutaj 18 bartnik\u00f3w. Ich produkty (mi\u00f3d i wosk) mia\u0142y w\u00f3wczas wielkie wzi\u0119cie i stanowi\u0142y poszukiwany towar. Dotycz\u0105cy Jedwabna dokument z 1510 roku w dalszym ci\u0105gu wymienia w tej wsi 19 bartnik\u00f3w i szczeg\u00f3\u0142owo okre\u015bla ilo\u015b\u0107 oddawanego w naturze miodu i wosku, z podzia\u0142em na le\u015bny i ogrodowy. Opr\u00f3cz tego wspomina si\u0119 w nim jeszcze o obowi\u0105zku bartnik\u00f3w polegaj\u0105cym na skoszeniu trawy i jej wysuszeniu. Spis podatkowy z 1539 roku wymienia w Jedwabnie 23 bartnik\u00f3w. Szczeg\u00f3\u0142owe informacje na temat bartnik\u00f3w z Jedwabna pochodz\u0105 tak\u017ce z XVII wieku. Wed\u0142ug spisu podatkowego z 1619 roku w Jedwabnie mieszka\u0142o 19 bartnik\u00f3w. Posiadali oni \u0142\u0105cznie 591 powieszonych barci. Z uzyskanych z nich produkt\u00f3w\u00a0 musieli odda\u0107 5 beczek, 8 r\u0105czek i4 kwartymiodu na rzecz pa\u0144stwa. Poza tym bartnicy z Jedwabna posiadali dodatkowo zagospodarowanych 18 \u0142an\u00f3w i 17 m\u00f3rg ziemi, od kt\u00f3rej musieli p\u0142aci\u0107 jako podatki 2 talary od \u0142ana rocznie. W 1661 roku czynsz bartnik\u00f3w z Jedwabna by\u0142 nast\u0119puj\u0105cy:3 kwartymiodu od karczmarza Wippicha, od pozosta\u0142ych 4 szefle i3 kwartymiodu oraz wosk z 47 wisz\u0105cych i 85 stoj\u0105cych barci.<\/p>\n

Nazwy wsi powsta\u0142ych na terenie gminy Jedwabno w okresie p\u00f3\u017aniejszym, tj. od 1600 roku, pochodz\u0105 z regu\u0142y od za\u0142o\u017cycieli, pierwszych mieszka\u0144c\u00f3w lub miejscowo\u015bci ich pochodzenia. Nazwy wywodz\u0105ce si\u0119 od w\u00f3d r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119powa\u0142y w tym okresie, ale ju\u017c nie dominowa\u0142y. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce s\u0105 nazwy w po\u0142udniowo ? zachodniej cz\u0119\u015bci gminy. Wytworzy\u0142 si\u0119 tutaj charakterystyczny typ osadnictwa: obok wcze\u015bniej powsta\u0142ych ?wsi ? metropolii? powstawa\u0142y ?wsie ? satelity?, blisko zwi\u0105zane z ?metropoliami?. W nazwach ?satelit? zwi\u0105zek ten by\u0142 odzwierciedlany. Na to nak\u0142ada\u0142y si\u0119 inne tendencje nazewnicze. W efekcie prawie wszystkie miejscowo\u015bci powsta\u0142e w tej cz\u0119\u015bci gminy po 1600 roku mia\u0142y po dwie nazwy. R\u00f3wnie\u017c za\u0142o\u017cony wcze\u015bniej, w 1403 roku, Piec nosi\u0142 nazw\u0119 Ma\u0142dzki Piec, jego druga nazwa to Nied\u017awied\u017a. Powsta\u0142y w pobli\u017cu Ma\u0142gi m\u0142yn wraz z osiedlem otrzyma\u0142 nazw\u0119 Ma\u0142dzki M\u0142yn, jego druga nazwa to Przeganisko. Za\u0142o\u017cone pomi\u0119dzy Ma\u0142g\u0105, Kotem a Wa\u0142ami w XIX wieku wskutek separacji grunt\u00f3w Ma\u0142gi osiedle nazwano Ma\u0142a Ma\u0142ga. Nie mia\u0142o ono drugiej nazwy, ale? W przypadku ?satelit\u00f3w? Ma\u0142gi sytuacja by\u0142a jeszcze ciekawsza, gdy\u017c wie\u015b ta posiada\u0142a drug\u0105 nazw\u0119 ? Ruda, w zwi\u0105zku z czym owe ?satelity? posiada\u0142y kolejne nazwy, odpowiednio jeszcze: Rudzki Piec, Rudzki M\u0142yn i Ma\u0142a Ruda. Tak\u017ce Szu\u0107 mia\u0142a swe ?satelity?. Powsta\u0142y jako Schutschen ? Theerofen (Szucka Smolarnia) Pidu\u0144 do 1945 roku nosi\u0142 oficjaln\u0105 nazw\u0119 Szucki Piec. Obecna nazwa ?Pidu\u0144? pochodzi od nazwiska jego pierwszego mieszka\u0144ca i od powstania wsi by\u0142a u\u017cywana jako druga nazwa. Nowe Borowe jako wie\u015b za\u0142o\u017cona przez Lasy Pa\u0144stwowe musia\u0142a mie\u0107 ?le\u015bn\u0105 nazw\u0119?, st\u0105d ?Borowe?. ?Nowe? dodawano dla rozr\u00f3\u017cnienia od innych ?Borowych?. Pochodzenie pierwszych mieszka\u0144c\u00f3w a tak\u017ce blisko\u015b\u0107 ?wsi ? metropolii? sprawia\u0142a jednak, \u017ce jeszcze do pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku powszechnie u\u017cywano nazwy ?Nowa Szu\u0107?, nawet w oficjalnych dokumentach. D\u0119bowiec, maj\u0105cy niew\u0105tpliwie nazw\u0119 od nazwy drzewa, na skutek separacji grunt\u00f3w uzyska\u0142 ?satelit\u0119? w postaci D\u0119bowca Ma\u0142ego. Specyficznym dawc\u0105 nazw jest rzeka Omulew. Od niej wzi\u0105\u0142 sw\u0105 nazw\u0119 maj\u0105tek nad jeziorem Omulew a nast\u0119pnie Omulewski Piec (druga nazwa Kot) i Omulewski M\u0142yn (druga nazwa Przysowa). Nazw\u0119 Rekownicy wywodzi si\u0119 na trzy sposoby i mo\u017cliwe jest, \u017ce wszystkie one s\u0105 prawdziwe. Wed\u0142ug pierwszego nazwa ta pochodzi od miejscowej rzeczki i jeziora. Wedle nast\u0119pnego mia\u0142 nad ni\u0105 zamieszkiwa\u0107 cz\u0142owiek o nazwisku Rek. Po trzecie tutejsze jeziora i potoki mia\u0142y obfitowa\u0107 jeszcze do po\u0142owy lat 20 XX wieku w raki i to od nich mia\u0142a si\u0119 wzi\u0105\u0107 nazwa. D\u0142u\u017cek wzi\u0105\u0142 swoj\u0105 nazw\u0119 od jeziora, nad kt\u00f3rym jest po\u0142o\u017cony. Jezioro to jest tak nazywane z powodu swojej d\u0142ugo\u015bci (7km). Dzierzki swoj\u0105 nazw\u0119 wzi\u0119\u0142y od jednego z pierwszych lokator\u00f3w ? Adama Dzierzka.<\/p>\n

\"\"<\/a> \u00a0Mapa Jedwabna i okolic z 1802 roku. <\/em><\/p>\n

W dniu 27 maja 1945 roku w Nidzicy odby\u0142o si\u0119 oficjalne przekazanie przez Sowiet\u00f3w w\u0142adzy nad miastem i powiatem. Podstawowym zadaniem by\u0142o stworzenie nowych struktur administracyjnych. We wrze\u015bniu 1945 roku na obszarze Jedwabna istnia\u0142y ju\u017c nowe gminy: Jedwabno, Warcha\u0142y i Wa\u0142y z siedzib\u0105 w Kocie. Ten podzia\u0142 nie okaza\u0142 si\u0119 trwa\u0142y. S\u0142abe zaludnienie gminy Wa\u0142y by\u0142o jednym z g\u0142\u00f3wnych powod\u00f3w szybkich zmian. Korekt dokonano jeszcze w 1945 roku. Zlikwidowano gmin\u0119 Warcha\u0142y a jej teren w\u0142\u0105czono do gminy Jedwabno. W sk\u0142ad \u00f3wczesnej gminy Jedwabno wchodzi\u0142y: Jedwabno, Nowe Borowe, Ba\u0142dy Piec, Brajniki, Burd\u0105g, Czarny Piec, D\u0142u\u017cek, Gitowo (Witowo), Gim (Zgni\u0142ocha), \u0141ajs, Narty, Nowy Dw\u00f3r, Nata\u0107 Du\u017ca, Nata\u0107 Ma\u0142a, Ma\u0142szewo, Warcha\u0142y. Z gminy Jedwabno odesz\u0142a do gminy Wa\u0142y wie\u015b Szu\u0107. W\u0142\u0105czono te\u017c do niej Pidu\u0144 i Rekownic\u0119. Mia\u0142o to na celu wzmocnienie gminy Wa\u0142y, i ludno\u015bciowo, i terytorialnie. Przez te poczynania gmina ta by\u0142a gmin\u0105 bardzo specyficzn\u0105: nazywa\u0142a si\u0119 Wa\u0142y, siedzib\u0119 mia\u0142a w Kocie a najwi\u0119ksz\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 na jej terenie by\u0142a Szu\u0107. Gmina Wa\u0142y powsta\u0142a 10 grudnia 1945 roku. W jej sk\u0142ad wesz\u0142y miejscowo\u015bci: Wa\u0142y, Ma\u0142ga, Zimna Woda, Wujewki (le\u015bnicz\u00f3wka Z\u0142ota G\u00f3ra), D\u0105browa, Kot, Piec, Du\u017cy Las, Pidu\u0144, D\u0119bowiec, Szu\u0107.<\/p>\n

Pierwsze posiedzenie Gminnej Rady Narodowej w Jedwabnie odby\u0142o si\u0119 w dniu 16 marca 1946 roku. W sk\u0142adzie pierwszej GRN znale\u017ali si\u0119: Romuald Stryjewski, Jan D\u0105browski, Franciszek Studniak, Franciszek Knurowski, Wilim (Wilhelm) Tadaj, Jan Wilga, Wiktor Radomski, Stanis\u0142aw Wysmyk, Stanis\u0142aw Dobkowski, Stanis\u0142aw Adamski, Piotr Zalewski, W\u0142adys\u0142aw Niesiob\u0119dzki, Antoni Tomalski, Mieczys\u0142aw Kobyli\u0144ski, Hieronim Januszkiewicz, Zygmunt \u015awiderski. Na swym pierwszym posiedzeniu GRN wybra\u0142a nowego w\u00f3jta (poprzedni byli odg\u00f3rnie nominowani), kt\u00f3rym zosta\u0142 Romuald Stryjewski.<\/p>\n

Pierwsze posiedzenie Gminnej Rady Narodowej w Kocie odby\u0142o si\u0119 10 kwietnia 1946 roku. W jej sk\u0142ad wchodzili: Franciszek Ko\u0142akowski, Jan Pi\u0105tek, Julius Bru\u015b (Brosch), \u00a0\u00a0 tek \u00a0 \u00a0 \u0142ota G\u00f3ra)tej gminy.Wilim (Wilhelm) Napierski, Julius Henselek, August Dominik, Hermann Szymankowicz, Edward B\u0142aszkowski, Jan Wile\u0144ski, J\u00f3zef Kosakowski, J\u00f3zef Jaworski, Jan Drobot, Micha\u0142 Welskop, Adolf Rama, August Skisia\u0142y, Jan Bara\u0144ski, Szczepan Modrzejewski, Stanis\u0142aw Adamski, Jan Dzieja, Boles\u0142aw \u015awiderski, Walerian Bartkowiak.<\/p>\n

Stopie\u0144 zasiedlenia obu gmin w pierwszych latach powojennych nie by\u0142 wielki. W oficjalnych raportach dotycz\u0105cych liczby ludno\u015bci wyr\u00f3\u017cniano liczb\u0119 Polak\u00f3w, Mazur\u00f3w i Niemc\u00f3w. Na pocz\u0105tku 1948 roku gmin\u0119 Jedwabno wedle tych danych zamieszkiwa\u0142o 2418 os\u00f3b, w tym 1517 osiedle\u0144c\u00f3w, 798 Mazur\u00f3w, 103 Niemc\u00f3w. Znacznie gorzej z zaludnieniem by\u0142o na terenie gminy w Kocie. Na dzie\u0144 16 stycznia 1946 roku zamieszkiwa\u0142o j\u0105 683 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 72 Polak\u00f3w, 166 Mazur\u00f3w i 445 Niemc\u00f3w.<\/p>\n

Zniszczenia wojenne by\u0142y powa\u017cne. Do\u015b\u0107 rzetelne dane ze stycznia 1948 roku wskazuj\u0105 stopie\u0144 zniszczenia w poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bciach gminy Jedwabno: Jedwabno ? zniszczone w 25 %, Narty ? 25 %, Warcha\u0142y ? 50 %, Nowy Dw\u00f3r ? 10 %, Brajniki ? 10 %, Gitowo ? 25 %, Burd\u0105g ? 10 %, Ma\u0142szewo ? 10 %, \u0141ajs ? 10 %, Ba\u0142dy Piec ? 10 %, Zgni\u0142ocha ? 30 %, Czarny Piec ? 25 %, Nata\u0107 Du\u017ca ? 25 %, Nata\u0107 Ma\u0142a ? 25 %, D\u0142u\u017cek ? 80 %, Wit\u00f3wek ? 80 %, Nowe Borowe ? 80 %. Jeszcze gorzej by\u0142o na terenie gminy w Kocie. Oficjalne dane z 31 stycznia 1946 roku podaj\u0105, i\u017c na jej terenie spo\u015br\u00f3d 485 gospodarstw rolnych by\u0142o 258 zniszczonych, 188 zasiedlonych i 89 wolnych. mc\u00f3w.W\u0142adze gminy zniszczenia wojenne pod wzgl\u0119dem zabudowa\u0144 ocenia\u0142y na 55 % a pod wzgl\u0119dem gospodarki na 85 %. Wie\u015b D\u0119bowiec praktycznie ju\u017c nie istnia\u0142a ? mia\u0142a ledwie kilku mieszka\u0144c\u00f3w, nie by\u0142o tutaj nawet so\u0142tysa. Bardzo mocno zniszczona by\u0142a tak\u017ce Ma\u0142ga.<\/p>\n

W dniu 4 maja 1946 roku powsta\u0142a OSP Jedwabno. Jej za\u0142o\u017cycielami byli Boles\u0142aw Matuszewski, Piotr Zalewski i Zygmunt Pie\u0144kos. Wkr\u00f3tce potem komend\u0119 nad OSP Jedwabno przej\u0105\u0142 Konstanty Dudzi\u0144ski, kt\u00f3ry przez nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia sta\u0142 na czele nie tylko stra\u017cak\u00f3w z Jedwabna, ale tak\u017ce z ca\u0142ej gminy. W styczniu 1948 roku OSP Jedwabno liczy\u0142a 18 cz\u0142onk\u00f3w. Jej sprz\u0119t stanowi\u0142y 2 r\u0119czne sikawki na ko\u0142ach, 5 bosak\u00f3w, 2 drabiny Szczerbowskiego i 4 topory. OSP posiada\u0142a tak\u017ce 9 mundur\u00f3w, kt\u00f3re zakupili sobie sami stra\u017cacy. Do po\u017car\u00f3w by\u0142y wyznaczone 3 pary koni, kt\u00f3re by\u0142y zwolnione od innych podw\u00f3d. W 1948 roku OSP Jedwabno zakupi\u0142a u\u017cywany samoch\u00f3d Mercedes ? Benz. Remiza znajdowa\u0142a si\u0119 w tym samym budynku co przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Zosta\u0142 on wybudowany w 1934 roku. Po OSP Jedwabno powsta\u0142y OSP w Burd\u0105gu i Nowym Dworze. W okresie p\u00f3\u017aniejszym przyst\u0105piono, z r\u00f3\u017cnym skutkiem, do organizacji OSP w Rekownicy, Szuci, Ma\u0142szewie, Waplewie i Lipnikach.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w\u0142adze og\u0142osi\u0142y, i\u017c Ma\u0142ga, Piec, D\u0119bowiec Du\u017cy, D\u0119bowiec Ma\u0142y i kilka innych miejscowo\u015bci (Kanwezy, Retkowo, Sadek, Ulesie) zostan\u0105 ewakuowane a teren ten stanie si\u0119 poligonem wojskowym. Jako pow\u00f3d tej decyzji podano wspomaganie przez tutejszych mieszka\u0144c\u00f3w oddzia\u0142\u00f3w zbrojnego podziemia\u00f3w partyzant\u00f3wej tradycji.ickim (za\u0142o\u017cono j\u0105 8 pa\u017adziernika 1908 roku). e\u0142gi i naw D\u0119bowcu Du\u017cym. Koszt o pokry\u0107 Ministerstwo Komunikacji.ocie w dniu 17 maja 1949 roku Mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a wioski rozebrano. W Ma\u0142dze pozostawiono jedynie wie\u017c\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3r\u0105 wojsko wykorzystywa\u0142o jako punkt obserwacyjny. Siedzib\u0119 poligonu zlokalizowano w Muszakach. Utworzenie poligonu wp\u0142yn\u0119\u0142o negatywnie tak\u017ce na miejscowo\u015bci le\u017c\u0105ce przy jego granicach. W przypadku gminy Jedwabno by\u0142y to Kot i Szu\u0107. Obie wsie sta\u0142y si\u0119 w 1954 roku miejscowo\u015bciami, za kt\u00f3rymi ko\u0144cz\u0105 si\u0119 drogi ? dalej wst\u0119p by\u0142 zakazany. Na Omulwi zniszczono mosty, utrudniaj\u0105c w ten spos\u00f3b komunikacj\u0119 pomi\u0119dzy obydwoma brzegami. Za Szuci\u0105 i Kotem rozpoczyna si\u0119 ogromny i bezludny kompleks le\u015bny rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 a\u017c do Muszak, Pucha\u0142owa i Prze\u017adzi\u0119ka Wielkiego. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku poligon zlikwidowano.<\/p>\n

W 1954 roku liczba mieszka\u0144c\u00f3w poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bci gminy Jedwabno przedstawia\u0142a si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: Jedwabno ? 857, Nowy Dw\u00f3r ? 314, D\u0142u\u017cek i Nowe Borowe ? 76, Burd\u0105g ? 347, Witowo ? 110, Narty ? 125, Wit\u00f3wko ? 57, Szu\u0107 ? 277, Warcha\u0142y ? 39, Pidu\u0144 ? 69, Brajniki ? 120, Czarny Piec ? 58, Waplewo ? 147, Kot ? 181, Ma\u0142szewo ? 246, Rekownica ? brak danych. Podstaw\u0105 utrzymania mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o rolnictwo. Na obszarze tym istnia\u0142o w\u00f3wczas 581 gospodarstw indywidualnych, kt\u00f3re obejmowa\u0142y6966,94 ha. Dzia\u0142a\u0142y 4 Pa\u0144stwowe Gospodarstw Rolne: Jedwabno, Ma\u0142szewo, Nowy Dw\u00f3r i Witowo. Posiada\u0142y one2485,63 hai zatrudnia\u0142y 111 os\u00f3b. Istnia\u0142y tak\u017ce 2 sp\u00f3\u0142dzielnie rolne ? w Jedwabnie i Nartach, licz\u0105ce 22 cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n

W 1954 roku zadecydowano o stworzeniu licz\u0105cych po kilka wsi gromad, kt\u00f3re mia\u0142y zast\u0105pi\u0107 gminy. W gminach utworzono Komisje Podzia\u0142u Administracyjnego, zajmuj\u0105ce si\u0119 przygotowaniem nowych struktur. Konsultowa\u0142y si\u0119 one mi\u0119dzy sob\u0105 w sprawie przydzielenia poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bci do konkretnych gromad. Na terenie wcze\u015bniejszej gminy Jedwabno postanowiono stworzy\u0107 gromady w Jedwabnie, Burd\u0105gu i Nowym Dworze, przy jednoczesnym oddaniu szeregu miejscowo\u015bci do gromad po\u0142o\u017conych na Warmii oraz gromady w Jab\u0142once nad jeziorem Omulew. W sk\u0142ad gromady w Burd\u0105gu wesz\u0142y Burd\u0105g, Ma\u0142szewo i Waplewo z gminy Pasym. W gromadzie Nowy Dw\u00f3r znalaz\u0142y si\u0119 Nowy Dw\u00f3r, Brajniki, Warcha\u0142y, Witowo, Wit\u00f3wko. Gmina Jedwabno wyst\u0105pi\u0142a do gminy Pasym wnioskiem o w\u0142\u0105czenie do gromady Burd\u0105g Waplewa a D\u017awiersztyn do Nowego Dworu, natomiast Narajt b\u0105d\u017a do Burd\u0105ga b\u0105d\u017a do Nowego Dworu. Gmina Pasym zgodzi\u0142a si\u0119 jedynie na w\u0142\u0105czenie Waplewa. Wsie Zgni\u0142ocha i Ba\u0142dy gmina Jedwabno zgodzi\u0142a si\u0119 przy\u0142\u0105czy\u0107 do gromady Butryny, natomiast \u0141ajs do gromady Nowa Wie\u015b. Do gromady Jab\u0142onka odesz\u0142y Nata\u0107 Du\u017ca i Nata\u0107 Ma\u0142a. Planowano tak\u017ce do niej w\u0142\u0105czy\u0107 Czarny Piec, jednak nie zgodzili si\u0119 na to mieszka\u0144cy tej wsi, kt\u00f3rzy argumentowali, \u017ce wol\u0105 do Jedwabna, gdy\u017c jest blisko i \u0142\u0105czy ich z nim wiele spraw \u017cycia codziennego. Na kszta\u0142t przysz\u0142ej gromady Jedwabno mia\u0142y w du\u017cym stopniu wp\u0142yn\u0105\u0107 zmiany w gminie w Kocie. Na pocz\u0105tku planowano utworzy\u0107 tam dwie gromady: w Kocie i w Szuci. W sk\u0142ad gromady w Szuci mia\u0142y wej\u015b\u0107: Szu\u0107, Pidu\u0144, Rekownica oraz tereny po nie istniej\u0105cej ju\u017c Ma\u0142dze i Przeganisku. Jednak\u017ce ?bior\u0105c opinie aktywu gminnego w sprawie podzia\u0142u? uznano za nies\u0142uszne przy\u0142\u0105czenie Rekownicy do projektowanej gromady Szu\u0107 z uwagi na fakt, i\u017c od Szuci dzieli j\u010510 kilometr\u00f3wa do Weso\u0142owa jest tylko 5. W zwi\u0105zku z tym Gminna Komisja Podzia\u0142u Administracyjnego w Kocie w dniu 12 marca 1954 roku postanowi\u0142a odda\u0107 Rekownic\u0119 do gromady Weso\u0142owo w gminie Wielbark, natomiast pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pierwotnie planowanej gromady Szu\u0107 w\u0142\u0105czy\u0107 do gromady Jedwabno. Decyzj\u0119 t\u0105 Szu\u0107 i Pidu\u0144 przyj\u0119\u0142y ? jak napisano ? ?z zadowoleniem, o\u015bwiadczaj\u0105c, \u017ce te gromady s\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane gospodarczo i kulturalnie z gromad\u0105 Jedwabno?. Nie spodoba\u0142a si\u0119 ona jednak mieszka\u0144com Rekownicy. Oni tak\u017ce chcieli, w takiej sytuacji, przy\u0142\u0105czenia do Jedwabna. Zg\u0142osili w tej sprawie wniosek. Gminne w\u0142adze jednak go nie uwzgl\u0119dni\u0142y, argumentuj\u0105c, i\u017c odleg\u0142o\u015bci przemawiaj\u0105 wyra\u017anie na korzy\u015b\u0107 Weso\u0142owa. Jednocze\u015bnie ?przekupi\u0142y? mieszka\u0144c\u00f3w Rekownicy obietnic\u0105 sklepu w Weso\u0142owie. Pod tym warunkiem zgodzili si\u0119 oni na przy\u0142\u0105czenie do gromady w tej wsi. Ostatecznie w sk\u0142ad gromady Jedwabno wesz\u0142y: Jedwabno, Czarny Piec, D\u0142u\u017cek, Narty, Szu\u0107, Pidu\u0144 oraz tereny po Ma\u0142dze i Przeganisku. Z dniem 1 stycznia 1955 roku gromady Jedwabno, Burd\u0105g i Nowy Dw\u00f3r zosta\u0142y w\u0142\u0105czone do powiatu szczycie\u0144skiego. W sk\u0142ad gromady w Kocie wesz\u0142y Kot, Wa\u0142y i Zimna Woda oraz teren po D\u0119bowcu i\u00a0 Piecu, pozosta\u0142y one w powiecie nidzickim. Gromady w Burd\u0105gu i Nowym Dworze okaza\u0142y si\u0119 za s\u0142abe aby samodzielnie funkcjonowa\u0107 i przetrwa\u0142y tylko do 1957 (Burd\u0105g) i 1959 (Nowy Dw\u00f3r) roku a nast\u0119pnie zosta\u0142y w\u0142\u0105czone do gromady Jedwabno. Do ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przy\u0142\u0105czono do Jedwabna tak\u017ce Rekownic\u0119. W 1972 roku r\u00f3wnie\u017c wie\u015b Kot wraz z terenami po D\u0119bowcu i Piecu przeniesiono do Jedwabna i powiatu szczycie\u0144skiego. W ten spos\u00f3b gmina Jedwabno przyj\u0119\u0142a obecny kszta\u0142t.<\/p>\n

W dniu 27 maja 1990 roku, w pierwszych wolnych wyborach samorz\u0105dowych po 1945 roku, do Rady Gminy Jedwabno zostali wybrani: Biernacki Andrzej (Jedwabno), Bogucki Edward (Szu\u0107), Bryska Kazimierz (Ma\u0142szewo), Budny W\u0142odzimierz (Jedwabno), Ciak J\u00f3zef (Jedwabno), Cie\u015blowska Irena (Waplewo), Fr\u0105ckiewicz El\u017cbieta (Lipniki), Grzegorczyk W\u0142adys\u0142aw (Nowy Dw\u00f3r), Jastrz\u0119bski Antoni (Witowo), Kaba\u0142a Andrzej (Jedwabno), Kici\u0144ski S\u0142awomir (Witowo), Kuprewicz Ryszard (Jedwabno), \u0141achacz Krzysztof (Jedwabno), \u0141ukaszewicz Janusz (Nowy Las), Rudzki Stanis\u0142aw (Narty). Na pierwsze posiedzenie Rada zebra\u0142a si\u0119 7 czerwca 1990 roku. Jej przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 J\u00f3zef Ciak. Na w\u00f3jta wybrano Andrzeja Kaba\u0142\u0119. Od 26 kwietnia 1996 roku do grudnia 2010 roku stanowisko to piastowa\u0142 W\u0142odzimierz Budny. Obecnie w\u00f3jtem gminy Jedwabno jest Krzysztof Otulakowski.<\/p>\n

Wed\u0142ug danych na dzie\u0144 31 grudnia 2010 roku gmina Jedwabno liczy\u0142a 3719 mieszka\u0144c\u00f3w sta\u0142ych i 64 zameldowanych czasowo: Jedwabno ? 1254, Burd\u0105g ? 382, Witowo ? 251, Szu\u0107 ? 244, Nowy Dw\u00f3r ? 237, Waplewo ? 182, Ma\u0142szewo ? 167, Lipniki ? 157, Kot ? 141, Narty ? 116, Brajniki ? 93, Pidu\u0144 ? 89, Wit\u00f3wko ? 74, Rekownica ? 71, Dzierzki ? 68, D\u0142u\u017cek ? 60, Warcha\u0142y ? 38, Czarny Piec ? 35, D\u0119bowiec ? 31, Nowe Borowe ? 28, Nowy Las ? 2. Na terenie gminy dzia\u0142a 430 indywidualnych gospodarstw rolnych, z kt\u00f3rych utrzymuje si\u0119 10,3 % mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

Du\u017ca liczba jezior i las\u00f3w przyci\u0105ga od lat na teren gminy Jedwabno niezliczone rzesze turyst\u00f3w. Znajduje si\u0119 tutaj 6 o\u015brodk\u00f3w wypoczynkowych, dysponuj\u0105cych 390 miejscami, oraz liczne pensjonaty i gospodarstwa oferuj\u0105ce pokoje. Na polach biwakowych w Nartach, Warcha\u0142ach, D\u0142u\u017cku, Brajnikach i Rekownicy mo\u017ce przebywa\u0107 oko\u0142o 1000 os\u00f3b. Cz\u0119\u015b\u0107 turyst\u00f3w wybudowa\u0142a tutaj w\u0142asne domy, kt\u00f3rych jest ponad 800. W takich miejscowo\u015bciach jak Narty, Warcha\u0142y, D\u0142u\u017cek czy Pidu\u0144 jest ich wi\u0119cej ni\u017c dom\u00f3w sta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w. Zgrupowania dom\u00f3w letniskowych tworz\u0105 w zasadzie nowe wsie. Za przyk\u0142ad mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107\u00a0 Pidu\u0144. Tu, r\u00f3wnolegle do zabudowa\u0144 starego Pidunia, ci\u0105gnie si\u0119 Pidu\u0144 ? bis (Pidu\u0144 2), z\u0142o\u017cony z dom\u00f3w letniskowych. Wiele takich dom\u00f3w znajduje si\u0119 tak\u017ce w Ma\u0142szewie, Burdagu, Brajnikach, Kocie i Rekownicy. Ze wzgl\u0119du na ochron\u0119 najwa\u017cniejszego atutu turystycznego ? jezior i rzek ? du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 gminy jest skanalizowana. W 1993 roku wybudowano oczyszczalni\u0119 w Jedwabnie. Sie\u0107 kanalizacji sanitarnej istnieje w Jedwabnie, Nartach, Warcha\u0142ach, Brajnikach, Witowie i Szuci. W najbli\u017cszej przysz\u0142o\u015bci jest planowana budowa sieci w Nowym Dworze, Dzierzkach, Witowie (2011r.) Burd\u0105gu, Ma\u0142szewie i Waplewie oraz Lipnikach (2012-2013r.).<\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d plac\u00f3wek o\u015bwiatowych na terenie gminy istniej\u0105 dwie szko\u0142y podstawowe, w Jedwabnie i Nowym Dworze, oraz gimnazjum, przedszkole w Jedwabnie oraz oddzia\u0142 przedszkolny w Nowym Dworze. W 2011 roku zatrudniaj\u0105 one 47 nauczycieli. Do gimnazjum ucz\u0119szcza 143 uczni\u00f3w, do szk\u00f3\u0142 podstawowych ? 258, do przedszkola 74 dzieci i do oddzia\u0142u przedszkolnego w Nowym Dworze 14 dzieci. Do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku istnia\u0142o wi\u0119cej szk\u00f3\u0142, mi\u0119dzy innymi w Burd\u0105gu, Szuci i Kocie, jednak\u017ce na skutek wzgl\u0119d\u00f3w ekonomicznych i niskiej liczby urodze\u0144, kszta\u0142tuj\u0105cej si\u0119 w skali ca\u0142ej gminy w okresie ostatnich dziesi\u0119ciu lat na poziomie 40 ? 50 w roku, zosta\u0142y one zlikwidowane.<\/p>\n

Dzia\u0142alno\u015b\u0107 kulturaln\u0105 na terenie gminy prowadzi przede wszystkim Gminny O\u015brodek Kultury w Jedwabnie oraz Gminna Biblioteka Publiczna w Jedwabnie, z kt\u00f3rej w 2010 roku korzysta\u0142o 709 czytelnik\u00f3w. Przy GOK w Jedwabnie dzia\u0142a Zesp\u00f3\u0142 Pie\u015bni i Ta\u0144ca ?Jedwabno?, kt\u00f3ry powsta\u0142 w lutym 1983 roku. Mo\u017ce si\u0119 on poszczyci\u0107 ju\u017c do\u015b\u0107 sporymi osi\u0105gni\u0119ciami: wyst\u0119powa\u0142 praktycznie w ca\u0142ym kraju i poza jego granicami, kilkakrotnie wyst\u0119powa\u0142 w telewizji, przygotowuj\u0105c mi\u0119dzy innymi program o obyczajach wielkanocnych na Mazurach czy te\u017c z okazji 20 ? lecia swego istnienia. W ci\u0105gu tych lat przez jego szeregi przewin\u0119\u0142o si\u0119 spore grono mi\u0142o\u015bnik\u00f3w folkloru.<\/p>\n

Aktualnie na terenie gminy Jedwabno dzia\u0142aj\u0105 cztery Ochotnicze Stra\u017ce Po\u017carne: w Jedwabnie, Szuci, Burd\u0105gu i Nowym Dworze. Posiadaj\u0105 one \u0142\u0105cznie 5 samochod\u00f3w stra\u017cackich (Mercedes Benz Atego GBARt, 2 \u017buki, Star GBA i Polonez LSRt) oraz jeden stra\u017cacki w\u00f3z konny, b\u0119d\u0105cy dowodem bogatej tradycji tutejszych OSP. W 2008 roku przypada\u0142o 100 ? lecie dzia\u0142alno\u015bci OSP w Jedwabnie, jednej z pierwszych w dawnym powiecie nidzickim (za\u0142o\u017cono j\u0105 4 pa\u017adziernika 1908 roku). Tutejsze ochotnicze stra\u017ce po\u017carne mog\u0105 ju\u017c zatem m\u00f3wi\u0107 o ponad stuletniej tradycji.<\/p>\n

W dniu 12 pa\u017adziernika 1999 roku Rada Gminy Jedwabno podj\u0119\u0142a uchwa\u0142\u0119 w sprawie przyj\u0119cia herbu gminy, kt\u00f3rego projekt przygotowa\u0142o Centrum Heraldyki Polskiej. Herb gminy przedstawia czerwony zamek na z\u0142otym tle, z jedn\u0105 wie\u017c\u0105 po \u015brodku, znajduj\u0105cy si\u0119 nad b\u0142\u0119kitno ? bia\u0142ymi falami wody. Po obu stronach wie\u017cy zamku wida\u0107 zrywaj\u0105ce si\u0119 do lotu dwa kormorany. Zamek symbolizuje dawne grodzisko Galind\u00f3w, na miejscu kt\u00f3rego w XIV wieku Krzy\u017cacy wznie\u015bli w Jedwabnie drewniano ? murowany zameczek my\u015bliwsko ? obronny. Woda podkre\u015bla funkcje obronne zamku, jak te\u017c gminny krajobraz, kt\u00f3rego sk\u0142adnikiem s\u0105 liczne jeziora i rzeki. Kormorany s\u0105 symbolem niezwykle bogatej tutejszej przyrody, w kt\u00f3rej wyst\u0119puj\u0105 mi\u0119dzy innymi wilki, dziki, jelenie, bobry, or\u0142y, \u017curawie. Flaga gminy przedstawia kormorana z uniesionymi skrzyd\u0142ami na z\u0142otym tle, z dwoma czerwonymi pasami na bokach.<\/p>\n

S\u0142awomir Ambroziak<\/strong><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Literatura:<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. Abe K., Die Komturei Osterode des Deutschen Ordens in Preussen 1341-1525<\/em>, K\u00f6ln-Berlin 1972<\/li>\n
  2. Ambroziak S., Osadnictwo na terenie gminy Jedwabno od czas\u00f3w Zakonu Krzy\u017cackiego<\/em>, Rocznik Mazurski, T. VI\/2002<\/li>\n
  3. Bia\u0142u\u0144ski G., Studia z dziej\u00f3w plemion pruskich i\u00a0 ja\u0107wieskich<\/em>, Olsztyn 1999<\/li>\n
  4. Leyding G., Zarys pradziej\u00f3w i historii powiatu szczycie\u0144skiego<\/em> [w:] Szczytno. Z dziej\u00f3w miasta i powiatu<\/em>, red. J. Jaroszy\u0144ski, Olsztyn 1962<\/li>\n
  5. Meyh\u00f6fer M., Die Landgemeinden des Kreises Neidenburg<\/em>, Landshut 1969<\/li>\n
  6. Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej<\/em>, t\u0142um. S. Wyszomirski, wst\u0119p i komentarz J. Wenta, Toru\u0144 2004,<\/li>\n
  7. Powierski J., Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzy\u017cak\u00f3w do Polski<\/em>, T. II, Cz. 1, Malbork 2001<\/li>\n
  8. Suchalla F., Geschichte des Dorfes Gedwangen (Jedwabno). Kirchdorf und Marktflecken im Kreis Neidenburg ? Ostpreu\u00dfen<\/em>, Essen 1994<\/li>\n
  9. Toeppen M., Historia Mazur. Przyczynek do dziej\u00f3w krainy i kultury pruskiej,<\/em> prze\u0142. M. Szyma\u0144ska-Jasi\u0144ska, oprac. G. Jasi\u0144ski, Olsztyn 1998<\/li>\n<\/ol>\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a archiwalne i urz\u0119dowe:<\/strong><\/p>\n

      \n
    1. Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz Berlin ? Dahlem, Ostpreussische Folianten 7408, 7481<\/li>\n
    2. AP Nidzica, Starostwo Powiatowe w Nidzicy 1945 ? 1954 (148)<\/li>\n
    3. AP Nidzica, Gminna Rada Narodowa w Jedwabnie 1945 ? 1954 (130)<\/li>\n
    4. AP Nidzica, Gminna Rada Narodowa w Wa\u0142ach z siedzib\u0105 w Kocie 1945 ? 1954 (136)<\/li>\n
    5. AP Nidzica, Gromadzka Rada Narodowa w Jedwabnie 1955 ? 1972 (65)<\/li>\n
    6. Urz\u0105d Gminy Jedwabno, Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Jedwabno<\/li>\n
    7. Urz\u0105d Gminy Jedwabno, Protoko\u0142y z sesji Rady Gminy Jedwabno, I Kadencja 1990 ? 1994<\/li>\n
    8. Urz\u0105d Gminy Jedwabno, Liczbowy wykaz mieszka\u0144c\u00f3w gminy Jedwabno na dzie\u0144 31 grudnia 2010<\/li>\n<\/ol>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

       <\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Historia Gminy Jedwabno Okr\u0119g Jedwabna przez stulecia by\u0142 zwi\u0105zany z […]<\/p>\n","protected":false},"author":55,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-40","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/pages\/40","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/users\/55"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/comments?post=40"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/pages\/40\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35848,"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/pages\/40\/revisions\/35848"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archiwum.jedwabno.pl\/jdbn_json_endpoint\/wp\/v2\/media?parent=40"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}